تقویم شمسی — همان که «هجری خورشیدی» هم خوانده میشود و نام تاریخیاش «جلالی» است — تقویم رسمی ایران و افغانستان است: سالش با نوروز شروع میشود و ماههایش فروردین تا اسفند (در ایران) یا حمل تا حوت (در افغانستان) است. این مقاله میگوید این تقویم از کجا آمده، چرا اینقدر دقیق است، و نام ماهها در دو کشور چطور به هم میرسند.
از کجا آمده؟
در سال ۴۵۸ خورشیدی (۱۰۷۹ میلادی) جلالالدین ملکشاه سلجوقی گروهی از منجمان را مأمور اصلاح تقویم کرد. مشهورترین عضو این گروه عمر خیام بود. نتیجه، تقویمی شد که آغاز سال را دقیقاً روی لحظهی اعتدال بهاری (زمانی که خورشید از استوای آسمانی میگذرد) گذاشت. نام «جلالی» از همان ملکشاه است.
مبدأ سالشماری، هجرت پیامبر اسلام در سال ۶۲۲ میلادی است؛ برای همین به آن «هجری خورشیدی» هم میگویند. پس «جلالی» به روش محاسبه اشاره دارد و «هجری» به نقطهی شروع شمارش. واژهی «شمسی» فقط یعنی «خورشیدی» و در گفتوگوی روزمره همین تقویم را میرساند.
ساختار امروزی (۶ ماه ۳۱ روزه، ۵ ماه ۳۰ روزه، اسفند ۲۹ یا ۳۰ روزه) و نامهای فارسی ماهها در سال ۱۳۰۴ خورشیدی در ایران رسمی شد. افغانستان همین تقویم را با نامهای عربی برجهای فلکی به کار میبرد.
چرا از تقویم میلادی دقیقتر است؟
تقویم میلادی (گرگوری) با یک قاعدهی ثابت کبیسه میگیرد: هر چهار سال، بهجز سالهای قرن که بر ۴۰۰ بخشپذیر نباشند. این قاعده حدود یک روز در ۳٬۳۰۰ سال خطا دارد.
تقویم شمسی سال نو را از موقعیت واقعی خورشید میگیرد: اگر اعتدال بهاری پیش از ظهر تهران رخ دهد، همان روز نوروز است؛ وگرنه روز بعد. به همین دلیل خطایش تقریباً صفر است و به تنظیم دورهای نیاز ندارد. در نرمافزار، این قاعده با الگوریتمهای استاندارد (مثل کتابخانهی jalaali-js که ریزخرج هم استفاده میکند) پیاده میشود.
نام ماهها در ایران و افغانستان
| # | ایران | افغانستان (دری) | افغانستان (پشتو) | معنی نام افغانی | تقریباً معادل میلادی | روز |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | فروردین | حمل | وری | بره (برج حمل) | ۲۱ مارس – ۲۰ آوریل | ۳۱ |
| ۲ | اردیبهشت | ثور | غویی | گاو نر | ۲۱ آوریل – ۲۱ مه | ۳۱ |
| ۳ | خرداد | جوزا | غبرگولی | دوپیکر | ۲۲ مه – ۲۱ ژوئن | ۳۱ |
| ۴ | تیر | سرطان | چنگاښ | خرچنگ | ۲۲ ژوئن – ۲۲ ژوئیه | ۳۱ |
| ۵ | مرداد | اسد | زمری | شیر | ۲۳ ژوئیه – ۲۲ اوت | ۳۱ |
| ۶ | شهریور | سنبله | وږی | خوشه | ۲۳ اوت – ۲۲ سپتامبر | ۳۱ |
| ۷ | مهر | میزان | تله | ترازو | ۲۳ سپتامبر – ۲۲ اکتبر | ۳۰ |
| ۸ | آبان | عقرب | لړم | کژدم | ۲۳ اکتبر – ۲۱ نوامبر | ۳۰ |
| ۹ | آذر | قوس | لیندۍ | کمان | ۲۲ نوامبر – ۲۱ دسامبر | ۳۰ |
| ۱۰ | دی | جدی | مرغومی | بزغاله | ۲۲ دسامبر – ۲۰ ژانویه | ۳۰ |
| ۱۱ | بهمن | دلو | سلواغه | دلو (آبریز) | ۲۱ ژانویه – ۱۹ فوریه | ۳۰ |
| ۱۲ | اسفند | حوت | کب | ماهی | ۲۰ فوریه – ۲۰ مارس | ۲۹/۳۰ |
معادلهای میلادی بسته به سال یک روز جابهجا میشوند. روزها و ساختار در هر دو کشور یکی است؛ فقط نامها فرق دارد، پس «۲۴ شهریور» و «۲۴ سنبله» دقیقاً یک روزند.
ریشهی نامها
نامهای ایرانی از اوستا و ایزدان زرتشتی میآیند: فروردین (فروهرها)، اردیبهشت (بهترین راستی)، خرداد (کمال)، تیر (ستارهی تیشتر، آورندهی باران)، مرداد (بیمرگی)، شهریور (شهریاری نیک)، مهر (پیمان و خورشید)، آبان (آبها)، آذر (آتش)، دی (آفریدگار)، بهمن (اندیشهی نیک)، اسفند (فروتنی مقدس).
نامهای افغانی نام عربی دوازده برج فلکیاند؛ هر ماه با ورود خورشید به همان برج شروع میشود. این همان نامهایی است که در متون کهن نجوم فارسی، از جمله آثار خود خیام و بیرونی، به کار رفته است.
چند نکتهی کاربردی
- نوروز در هر دو کشور اول حمل/فروردین است و تعطیل رسمی.
- سال کبیسه معمولاً هر ۴ سال و گاهی بعد از ۵ سال میآید؛ در آن سال اسفند/حوت ۳۰ روزه است.
- تبدیل سریع سال: سال خورشیدی + ۶۲۱ = سال میلادی از نوروز تا پایان دسامبر، و + ۶۲۲ از ژانویه تا نوروز. مثلاً ۱۴۰۵ = ۲۰۲۶/۲۰۲۷.
- هفته در هر دو کشور از شنبه شروع میشود، ولی تعطیلی آخر هفته در ایران جمعه (و بعدازظهر پنجشنبه در بسیاری از ادارات) و در افغانستان جمعه است.
تقویم شمسی در ریزخرج
ریزخرج تقویم شمسی و میلادی را کنار هم دارد و با یک گزینه (تنظیمات › عمومی › تقویم) عوض میشود؛ تاریخ تراکنشها، گزارشهای ماهانه و مهلت اهداف پسانداز با همان تقویم نمایش داده میشود. نام ماهها فعلاً به سبک ایران (فروردین تا اسفند) است؛ کاربران افغانستان میتوانند از جدول بالا استفاده کنند، و افغانی (AFN) هم مثل تومان و فرانک جزو ۱۵۶ ارز اپ است. راهنمای عملی استفاده از این تقویم برای دخل و خرج را در ثبت هزینهها با تقویم شمسی در خارج از ایران بخوانید.
پرسشهای رایج
تقویم شمسی با تقویم جلالی فرق دارد؟
نه، یک تقویماند. «جلالی» نام تاریخی و فنی است، «شمسی» یا «هجری خورشیدی» نام رایج. در نرمافزار و متون انگلیسی (Jalali calendar) معمولاً «جلالی» گفته میشود.
چرا ماههای افغانستان اسم برج دارند؟
چون هر ماه دقیقاً با ورود خورشید به همان برج فلکی آغاز میشود. این نامگذاری از نجوم دورهی اسلامی به جا مانده؛ ایران در سال ۱۳۰۴ نامهای اوستایی را جایگزین کرد و افغانستان نامهای برجی را نگه داشت.
امروز چه سالی است؟
سال ۱۴۰۵ خورشیدی از ۱ فروردین (۲۱ مارس ۲۰۲۶) شروع شده و تا ۲۹ اسفند (۲۰ مارس ۲۰۲۷) ادامه دارد.